sreda, 17. avgust 2022.

RTV Brus

Brusko selo – zalog za budućnost 02: Formiranje sela u kopaoničkom kraju

Brusko selo – zalog za budućnost 02:  Formiranje sela u kopaoničkom kraju
20. septembra
21:46 2019

„Brus je spajajući planinsku surovost Kopaonika i talasastu pitominu Župe odnegovao ljude koji su umeli da se bore, ali i da popuste, koji su istovremeno bili i surovi i blagi. Odnegovao je i generacije umnih, koje su umele da izgrade varoš i sela po svojim ljudskim merilima, pre svega vrlinama.“*

Kada govorimo o prošlosti opštine Brus, valja spomenuti da su mnoga današnja sela starija od Brusa. To su mahom kopaonička i župska sela, što je i razumljivo kada se uzmu u obzir istorijski, ekonomski i prirodno-geografski uslovi za njihov nastanak i razvoj. Zbog veoma raznolikih oblika zemljišta, izloženosti suncu, kao i drugih prirodnih pogodnosti, naročito pojava izvora i plodnosti zemljišta, javljaju se razne vrste sela po položaju, navodi istoričar profesor Aranđel C. Jeličić u knjizi „Bruski tragovi prošlosti i sadašnjosti“. Sela se prostiru na jezerskim i rečnim terasama, u izvorištima, po stranama dolina reka, rečica i potoka, po kosama nižih i viših brda, uvek u zaklonu od vetra i najviše na prisojnim stranama. Imajući u vidu da Kopaonik karakteriše raznovrsna geološka građa sa stenama različitog nastanka i starosti, današnje oblike reljefa ove planine i okolnih sela stvorili su, kroz dugi niz godina, procesi erozije i spiranja.

 

Tako je položaj seoskih naselja u kopaoničkom kraju pre svega određen reljefom zemljišta, te su sela mahom razbijenog tipa. Smeštena na planinskim stranama, zauzimaju veliku površinu a kuće su udaljene jedna od druge bez naročitog reda, na prostoru do nekoliko kilometara. Svako selo podeljeno je na manji ili veći broj zaselaka, grupisanih po familijama, međusobne udaljenosti od jednog do više kilometara. Za Ploču i Krivu Reku priča se da su „u vreme kneza Lazara“ bila velika i veoma rasturena naselja, svako sa „pet stotina kuća“, pa kad se ljudi okupe na saboru kod seoskih crkava ne poznaju se, već se pitaju ko je iz kog sela. Ovo predanje o izgledu i veličini rudnih mesta Ploče i Krive Reke ima svoju osnovu. U vreme kada je rudarstvo na Kopaoniku bilo znatno razvijeno, ova sela su bila velika rasturena rudarska naselja, razbijena na zaseoke, znatno udaljeni jedan od drugog, na prostoru znatno većem od sadašnjih atara tih sela. Međutim, u Zaplanini „zbog teskobe“ i oskudnosti prostora za podizanje kuća, u uskoj i dubokoj dolini Zaplaninske Reke, kuće su podizane „jedna vrz druge“.

 

Na hladnom zemljištu najvišeg dela Kopaonika, međutim, nema stalnih naselja. Tu se nalaze ili privremeni stočarski stanovi ili je predeo nenastanjen. Obodom ovog najvišeg dela na severozapadu se uzdižu sela Paljevštica kod Krive Reke i Livađe sa 920m nadmorske visine, Gočmanci 1040m, Brzeće 1050m, Ravnište 930m, Belo Brdo 1200m, Crnatovo 990m, Čajtina 1200m, Lisina 1170m, Kriva Reka 1210m nadmorske visine, sva u prisoju, na južnoj i jugoistočnoj strani. Gornja granica navedenih naselja je 1063m, zaseoci Đorđevići 1100m, Velež 680m i Paljevštica 800m, u osoju na severnoj strani. Gornja granica ovih naselja je za oko 200m niža od granice stalnih naselja u prisoju.

Opština Brus ima dobar položaj u odnosu na krupnije geografske celine, saobraćajnice, razvijene privredne regione i krupne poslovne centre. Sela u bruskoj opštini dobro su povezana sa ostalim mestima lokalnim i regionalnim putevima, iako su saobraćajne veze delimično ostvarene u poslednjoj deceniji 20. veka, i do nekih zaselaka i kuća moguće je stići samo pešice. Relativno kasno su u nekim selima uvedene električne i vodovodne instalacije, a gotovo u svakom selu postoji po neko domaćinstvo u kojem se i danas živi bez struje, uz upotrebu izvorske vode.

Južni položaj kopaoničkog masiva, zaravnjenost i otvorenost terena sprečavaju dugotrajno zadržavanje oblačnosti, te je klima ovog kraja obeležena sa preko 200 sunčanih dana godišnje. Od podnožja do vrha Kopaonika, smenjuju se nizijska, klima malih, srednjih visina ili subalpska i alpska klima.

Tako su se, od zemljoradnje do stočarstva, kretala i zanimanja ljudi ovog podneblja, što se u određenoj meri održalo i danas. Zemljoradnja je bila zastupljena uglavnom u nižim, plodnijim predelima, rečnim dolinama, dok je stočarstvo kao glavna grana privrede bilo zastupljeno u visokim oblastima, obdarenim bogatstvom u pašnjacima i livadama. Ovčarstvo je uslovilo poseban način života stočara sa stočarskim kretanjima. Tako je i danas potkopaonički kraj prepoznatljiv, između ostalog i po borovnici i malini ali i čuvenom kopaoničkom krompiru.

*Marko Lopušina Predgovor „Bruski tragovi prošlosti i sadašnjosti“

Iz iste rubrike