ponedeljak, 18. oktobar 2021.

RTV Brus

Brusko selo zalog za budućnost 05: Tradicionalno seosko neimarstvo

Brusko selo zalog za budućnost 05: Tradicionalno seosko neimarstvo
02. oktobra
15:10 2019

Kada je reč o planinskom području i naseljima raštrkanim po obroncima Kopaonika, slabije komunikacije i povezanosti sa daljim sredinama, sela ovog kraja bila su zatvorenija za uticaje sa strane, pa se na ovim prostorima duže zadržao tradicionalni oblik života. Narodi ovog podneblja oduvek su negovali svoje običaje i takvo shvatanje omogućavalo im je da sačuvaju svoju samostalnost i sve osobenosti kulture. U velikom vremenskom razdoblju, to je bio njihov udeo u očuvanju tradicionalnih vrednosti i, ujedno, odgovor na savremene kulturne tekovine.

Kako navodi etnolog Mirjana Gašić Ivezić u radu „Tradicionalno narodno graditeljstvo na padinama istočnog Kopaonika“, za izgradnju kuća pozivani su majstori iz jugoistočnih krajeva Srbije koje je narod ovog podneblja nazivao Bugarima ili Šopovima. Dolazili su neimari iz Gnjilana, Surdulice, Kuršumlije, ali su najmnogobrojniji stizali iz Crne Trave – Crnotravci. Manje imućnija domaćinstva svoje kuće gradili su sami, uz pomoć meštana, koji su se uzajamno pomagali u svim većim poslovima.

Kuće u ovom kraju, shodno materijalu kojeg ima u izobilju, gradile su se u najvećoj meri od kamena i drveta, a kao vezivni materijal koristilo se blato od gline pomešano s plevom. Pored toga, koristio se i kreč, crep i metal u manjoj meri, kao i slama ili paprat za pokrivanje kuće. Po rečima etnologa Mirjane Gašić Ivezić, do druge polovine XX veka u mnogim planinskim selima živelo se u košarama, najstarijem tipu kuće u ovom kraju. Ponegde se zovu kolibe, krivače ili slamarice. Građene su od greda leskovog, jasenovog, bukovog ili cerovog drveta. U najstarijim košarama ljudi i stoka živeli su pod istim krovom, a danas se u košarama drže svinje ili ovce i poznate su pod nazivom praštinare.

 

Najkarakterističniji tip kuće ovog područja je čatmara ili čakmara, čija gradnja datira krajem 19. veka, a nakon Prvog svetskog rata dostiže vrhunac u odnosu na dotadašnje košare. Za temelj ovog tipa kuće koristilo se oblikovano kamenje, povezano blatom od gline. Najranije čatmare imale su samo jednu prostoriju, a kasnije su dodavani podrum, tavan, ostava za hranu i gostinska soba, namenjena slavama i drugim porodičnim praznicima.

Od starijih vrsta kuća poznata je brvnara, moravska kuća niskog krova i čardak, velika kuća koju su mahom podizali imućniji stanovnici sela.

Pod okućnicom narod potkopaoničkog kraja podrazumevao je sve pomoćne zgrade koje se nalaze u dvorištu jednog domaćinstva, a njena veličina zavisila je od reljefa terena, potreba i materijalnih mogućnosti.

Uređenje životnog prostora oduvek je predstavljalo stepen civilizacijskog i kulturnog nivoa življenja i iz njega se sagledavao stepen ekonomskog razvoja jedne sredine ili domaćinstva.

S obzirom da su se meštani sela bruskog kraja intenzivno bavili poljoprivredom, zemljoradnjom i stočarstvom, pomoćni privredni objekti poput ambara, salaša, plevnje, trapa, mlekare, štale, obora, tora i kokošara olakšavali su skladištenje sena, žitarica, voća, povrća i mleka, kao i smeštaj stoke i živine.

Međutim, ovčarstvo, za čiji su razvoj bili najpogodniji uslovi, podstaklo je poseban način života sa stočarskim kretanjima – pojavu privremenih naselja bačija u letnjim mesecima i, uz to, organizovanog oblika privređivanja. Najveći broj bačija imaju ona sela u kojima su se sačuvale seoske zajednice i oblici zadružnog života. O tome svedoče i mnogobrojna brda, livade, šume i utrine pod zajedničkim nazivom Bačište.

 

Neka sela u podgorini Kopaonika imala su vinograde u susednim oblastima pogodnijim za gajenje loze a na nezasađenim mestima u blizini viograda podizana su privremena naselja sa podrumima za vino – poljane, kojih najviše ima u župskom delu kopaoničkog kraja.

„Pojave tradicionalne materijalne, socijalne i duhovne kulture žive i traju autentično, manje-više izmenjeno, izvesno kraće ili duže vreme. Narodno graditeljstvo, u poslednjih nekoliko desetina godina, podleže neminovnim promenama nametnute dostignućima savremenog doba.“*

Svi ovi objekti svedoče o razvoju tradicionalnom srpskom neimarstva i životu naroda ovog podneblja, njihovoj vitalnosti, umeću i jedinstvenosti.

Danas je u kopaoničkom kraju ostalo malo starih kuća, ali njihovi ostaci dopuštaju da se sagleda šta je narodnom graditelju bilo najvažnije prilikom izgradnje. Sve je više prisutna tendencija da se oživi stara srpska kuća, kao i želja ljudi da obnove, kako kuće, tako i vezu sa tradicijom i precima.

*Mirjana Gašić Ivezić „Tradicionalno narodno graditeljstvo na padinama istočnog Kopaonika“

Iz iste rubrike