BOGATO NASLEĐE ŽUPSKOG KRAJA
„Moja Župa, moja Okeanija,
Svetlija od tobolaca i od kanija,
i od rosulje kao Ostrva Farska,
gejačka, nejačka, vinarska i carska!“ Miroslav Buca Mirković
Kao centar srpskog istorijskog, duhovnog i kulturnog bića, srednjovekovni manastiri i crkve ostaju neprocenjivi dokaz viševekovnog duhovnog trajanja srpskog naroda i svetosavske tradicije. Upoznajući istoriju srpskih pravoslanih hramova, bolje ćemo razumeti sopstveni narod.
Smeštena u Rasinskom okrugu, sa desne strane Kožetinske reke, u kotlini između ogranaka Goča, Kopaonika i Jastrepca, opština Aleksandrovac ima bogatu prošlost. Unutar ovog prostora formirano je nacionalno, versko i kulturno središte regije, u kome je stanovništvo, ostavilo vredne tragove života i stvaralaštva. O tome svedoče velelepni manastiri i crkve, sačuvani do današnjih dana. Među čuvarima nacionalnog nasleđa i identiteta Srba na ovim prostorima, ističu se dragulj moravske škole graditeljstva- Drenča, Manastiri u Rudenici, Plešu i na Dubu i čuvena Kožetinska crkva u Aleksandrovcu.
DRAGULJ MORAVKE ŠKOLE GRADITELJSTVA – DRENČA
Manastir Drenča
Drenča, manastir sa crkvom posvećenom Vavedenju Presvete Bogorodice, smešten je u istoimenom selu, na samo par kilometara od Aleksandrovca, u Eparhiji kruševačkoj. O njegovoj prošlosti svedoče tri povelje, nastale neposredno nakon izgradnje. Najpoznatija je Žička povelja iz 1382. godine, kao najstariji pisani izvor koji pominje manastir i kojom se Drenči potvrđuju posedi u Rasini i Braničevu. Poznatija kao „Dorotejev svitak“, ova povelja, rađena na zelenoj svili i sa voštanim pečatom, čuva se u riznici Manastira Hilandar i potvrđuje brojne veze Drenče i kneza Lazara Hrebeljanovića.
Pretpostavlja se da je ktitor hilandarski iguman Dorotej, koji je manastir podigao sa svojim sinom, kasnije patrijarhom Danilom, između 1379. i 1382. godine.
CVET MORAVSKOG STILA GRADNJE
Crkva, posvećena Vavedenju Presvete Bogorodice, predstavlja jedan od najranijih primera moravske škole u arhitekturi. Brojnim detaljima potvrđuje uticaj manastira Hilandar na Moravsku graditeljsku školu, zbog čega se za Drenču kaže da je „cvet moravskog stila gradnje“.
Manastirska crkva ima osnovu trikonhosa sa kupolom na slobodnim stupcima i oltarskim delom podeljenim u tri dela, slično manastirskoj crkvi u Lešju. Arhitektonske osobenosti ogledaju se u: variranju spoljnih oblika konhi – pevničke su polukružne, oltarska petostrana, a apside proskomidije i đakonikona četvorostrane; širenju osnove sa zapada ka istoku; krstastim svodovima nad prostorima protezisa i đakonikona.
Kamena dekoracija
Ovaj tip svoda, jedinstven u moravskoj arhitekturi, predstavlja reminiscenciju svetogorskih rešenja.
Spoljašnjost crkve, izvedena je ukrasnim kombinovanjem sige i opeke. Klesana kamena dekoracija doprozornika, sa neobično komponovanim ljudskim figurama, zoomorfnim, geometrijskim i cvetnim motivima i ukrasima u obliku prepletenog užeta je prvobitno bila bojena i obeležje je moravske škole.
NAKON VEKOVA TIHOVANJA
Svetinja koju su Turci razrušili 1454. godine, više od 500 godina je ležala u ruševinama.
Konzervatorsko-restauratorski radovi započeti su 1952., prema projektu arhitekte Branislava Vulovića. Formiranjem Odbora za obnovu, radovi su, sredstvima Ministarstva kulture, nastavljeni 2002., po revidiranom projektu arhitekte Mirka Kovačevića.
Put restauracije prikazan je u knjizi „Manastir Drenča – Od ruševine do hrama“ koju potpisuju rukovodioci arheoloških istraživanja, Gordana Gavrić i konzervatorsko-restauratorskih radova, Mirko Kovačević.
Ispod svoda
Unutrašnjost crkve
Drugog dana Vaskrsa 2009. godine, osvećenjem restaurirane glavne manastirske crkve Vavedenje presvete Bogorodice, vraćen je život u manastir Drenču.
Manastir Drenča se danas nalazi pod zaštitom Republike Srbije, kao spomenik kulture od velikog značaja.
Od 2007. godine u Drenči se nalazi manastirsko sestrinstvo.
MANASTIR U PLEŠU
Manastir Pleš, sa crkvom posvećenom Svetim mučenicima i besrebrnicima Kozmi i Damjanu, smešten je u podnožju Željina, u gornjem toku reke Rasine, u istoimenom selu, na petnaestak kilometara od Aleksandrovca.
Današnji kompleks sa crkvom i konacima novijeg je datuma. Sagrađen je između 1996. i 2003. godine, na mestu gde je prema predanju, još u XV veku postojala bogomolja, čija se izgradnja pripisuje Nemanjićima.
Manastir u Plešu
Smatra se da je podignut oko 1420. godine a njegova izgradnja vezuje se za Radiča Postupoviča, vladara srednjevekovnog grada Koznika u neposrednoj blizini manastira.
Dugo su meštani ovog kraja bili bez svetilišta. Na temeljima prvobitne, 1939. godine podižu manju crkvu. 1996. osnovan je Crkveni odbor, urađen predlog nacrta nove na osnovama stare crkve i otpočeti radovi. U okviru manastira sazidan je konak čime su se stvorili uslovi za život i služenje monaštva u ovoj svetinji. Na mestu oronule crkve, izgradnja manastirskog kompleksa započeta je 1997. godine. Na dan manastirske slave Svetih Kozme i Damjana, 14. jula 2003. godine, manastir je osveštao Episkop žički Hrizostom.
ČUVENA KOŽETINSKA CRKVA
Hram Svetog Vaznesenja Gospodnjeg, poznat kao Kožetinska crkva, smešten je u Aleksandrovcu, u naselju Kožetin. Sazidana je prilozima meštana, a potom i osveštena 1804.godine, u vreme Prvog srpskog ustanka.
U letopisu Crkve kožetinske stoji de je ranija bogomolja od Turaka uništena. Prilozima meštana ozidana je sadašnja, a osveštana je na dan Vaznesenja Gospodnjeg, kome je i posvećena, 1804. godine. Kako je zapisano, ovo je prvi hram podignut u Karađorđevoj Srbiji. Oko crkve se u Prvom srpskom ustanku nalazio poznati kožetinski šanac, u kom su srpski ustanici kontrolisali deo tadašnje južne granice.
HRAM NA LEPOM UZVIŠENJU IZNAD VAROŠICE
Crkva je skromnih razmera i arhitektonskih dometa, ali se nalazi na veoma lepom uzvišenju iznad Aleksandrovca.
Hram je koncipiran u duhu tradicionalnih rešenja, kao jednobrodna pravougaona građevina izdužene osnove, sa polukružnom oltarskom apsidom širine naosa na istoku, pripratom sa galerijom na zapadu i masivnim četvorospratnim zvonikom-kulom koji je naknadno dozidan 1851. i svojim volumenom dominira građevinom. Zasveden je poluobličastim svodom i pokriven ćeramidom. Tambur je spolja osmostran, a iznutra kružan, dok je kubično postolje izostavljeno, tako da izgleda da kupola izlazi direktno iz krova. Drugo kube, manjih dimenzija, spolja šestostrano, a iznutra kružno nalazi se iznad priprate. Ukopavanje u zemlju dela naosa i oltarskog prostora karakteristika je za crkve nastale u turskom periodu. Sa severne strane oltarske apside, vidljivi su ostaci osnove starijeg objekta, na kojima je podignuta današnja crkva, i koja je po predanjima spaljena 1797. Unutrašnjost crkve je živopisana, a predstave su više puta preslikavane i lakirane. Posebno mesto zauzima ikonostas, rad nepoznatog majstora prve polovine 19. veka.
