sreda, 17. avgust 2022.

RTV Brus

Bruski spomenar – “Začeci varoškog života u Brusu”

Bruski spomenar – “Začeci varoškog života u Brusu”
28. septembra
10:33 2018

„Brus, druga varošica u kruševačkom okrugu, sedam sati na jug od Kruševca, na desnoj strani Rasine, pod Kopaonikom. Brus je malo mesto, u vrlo lepom kraju. Ima zidanu crkvu i krasnu školu. Tu je i kancelarija Kozničkog sreza. Ako se rudarstvo nanovo razvije na Kopaoniku, ko zna da Brus, neće biti jedna od najvažnijih varoši u ovom kraju.”*

Skoro godinu dana posle proterivanja Turaka iz kruševačkog kraja, Kneževini Srbije odnosno staroj teritoriji Beogradskog pašaluka, pripaja se 1833. godine šest “otrgnutih” nahija, među kojima je i kruševačka. Hroničar Aranđel Jeličić beleži da “uoči Petrovdana knez Miloš dolazi u Kruševac i na narodnom skupu u Košijskom polju svečano postavlja knezove: Stojana Simića, za starešinu Kruševca a Iliju Bogosavljevića imenuje za kozničkog kneza.” Jeličić dodaje da je verovatno tom prilikom Miloš dao i naredbu da se “na Brusu” sagradi crkva i oformi naselje, neka vrsta “vojnog pograničnog uporišta za odbranu Župe i Kopaonika od Turaka”.

Podaci govore da je crkva “na Brusu” sagrađena 1936. godine. “Posle godinu dana po izgradnji crkve Preobraženja, na desnoj strani crkve idući zapadu kraj puta u Brzeće na Kopaoniku, današnjoj Kopaoničkoj uličici podižu se kuće i dućani prvog, najstarijeg bruskog naselja. Ovde se prvi nastanio neki Stojanović, mutavdžija iz zaseoka Žiljaka. Pored puta podigao je kuću „daščaru“, uz kuću radionicu u kojoj je tkao razne stvari potrebne selu kao i putujućim kiridžijama… Šezdesetih godina 19. veka, na levoj strani crkve idući zapadu nad desnom obalom Rasine pograđene su kuće za stanovanje, trgovačke i zanatlijske radnje od slabog materijaala, na placevima izdeljenog crkvenog zemljišta „otkupljenog“ od crkve.”**

U knjizi “Kruševac u jednom veku” Branko Peruničić zapisuje je da je “već 1846. Brus imao 52 domaćinstva i 82 poreske glave….1859. godine 66 domaćinstava i 416 poreskih glava a u 1857-oj Brus se spominje kao varoš u srezu Kozničkom”.

Prema letopisu iz 1947. tada je osnovana je i prva osnovna škola u Brusu smeštena u crkvenoj zgradi: “Deca su bila raznog uzrasta a prvi učitelj bio je neki terzija…Škola je ostala u crkvenoj zgradi sve do 1876. kada je završena nova… Na njoj je izgrađena i zvonara odakle su velikim zvonom pozivana deca u školu.” Od te škole koja je srušena u drugoj polovini 20. veka sačuvano je samo staro školsko zvono.

Putujući polovinom 19. veka kroz Srbiju Felks Kanic je o ovim krajevima, između ostalog zabeležio: “Brus je varošica grupisana oko svoje nove škole i bele crkve… Na tu crkvu Hristovog Preobraženja upućene su pored male čaršije, četiri parohije sa 42 naselja… Prodavnice su bile pune davno demodiranih proizvoda bečke industrije: šarnih maramica, đinđuva od bronze,veštačkog cveća, ikona, ogledala, narukvica, ogrlica, igala i drugih sitnica za ukrašavanje srpskih seoskih lepotica.”

Osnivanje čitaonice u Brusu dogodilo se 30. novembra 1871. godine a samo tri godine kasnije brojala je 19 članova. U periodu osnivanja, pored ostalog, u svom fondu imala je svega 10 knjiga.

„Po prisajedinjenju kruševačke nahije u knez Miloševoj Srbiji nastaje naseljavanje mesta „na Brusu“. Pored starih doseljenika, stanovnika Male Grabovnice, porodice iz naselja u okolini naseljavaju se u Brus. Doseljenici iz udaljenih mesta i oblasti u prvo vreme su sasvim retki. Doseljenici iz okoline kao i ranije nastanjeni stanovnici Male Grabovnice su po zanimanju, u prvom redu, zemljoradnici, pa zanatlije, trgovci „sitničari“, mehandžije, abadžije, terzije. Podmiruju potrebe sela i seljaka dok neki među zanatlijama svojim proizvodima vezuju za živ saobraćaj kiridžijski. Trgovci –sitničari, u svojim „dućanima“ bave se „terzilukom“ —izrađuju razne delove muške i ženske odeće.“***

Iz iste rubrike