MOSTOVI KULTURE – OČUVANJE KULTURNOG NASLEĐA OPŠTINE BRUS
Najveći broj spomenika posvećenih borbi protiv fašizma podignut je šezdesetih i sedamdesetih godina 20. veka. Potpisuju ih poznati vajari i arhitekte tog vremena a odlikuje ih visok umetnički kvalitet i futuristički izraz, suprotno umetnosti socrealizma.
Nastajali su na mestima odigravanja velikih oslobodilačkih bitaka Drugog svetskog rata kao i na prostorima stradanja civilnog stanovništva i partizana od strane okupatora.
Obeležavanje godišnjice stradanja na Mramoru
Nekada su bili obeležje kolektivnog sećanja i pripadnosti, danas su neretko u kolektivnom zaboravu. Za mnoge od spomenika, izgrađenih u spomen žrtvama Drugog svetskog rata formalna zaštita nije dovoljna. Iako su često zapušteni i zaboravljeni, i danas svedoče o jednom vremenu i prošlosti koja se ne može izbrisati.
Poslednjih par decenija primetni su napori da se ova umetnička dela približe savremenom posetiocu i ponovo ožive.
Spomenik na Mramoru
Kopaonik je za vreme ratova, uvek bio važno strateško mesto.
Tako su se na prevoju Mramor, u Brzeću, vodile značajne bitke u oba svetska rata. Mramor pamti bitku Ustanik, koja se odigrala davne 1917. godine u Prvom svetskom ratu. Na istom mestu, krajem Drugog svetskog rata, 1944. godine vođena je velika borba “za Srbiju”.
Spomenik na Mramoru u čast pobede partizana nad četničkim jedinicama.
Već u maju mesecu 1944. godine partizanske obaveštajne službe su prikupile podatke o kretanju četničkih jedinica i ostataka bugarskih i nemačkih jedinica. Zbog toga je brižljivo pripremljen i organizovan proboj a do vrhunca borbe došlo je između 6. i 8. avgusta 1944. godine. Partizanske jedinice su odnele pobedu.
Ko je autor?
Spomenik na Mramoru je podignut 1969. godine, na mestu gde je vođena jedna od najvećih bitaka između četnika i partizana, u avgustu 1944. godine.
Autor spomenika je vajar Života Radojčić. Poput mnogih značajnih spomen obeležja tog perioda, i na Mramoru je izgrađen spomenik od kamena, grandioznih dimenzija.
Predstavlja skulpturalnu kompoziciju, visoku 15 metara, sa kriptom u kojoj su sahranjeni posmrtni ostaci 22 borca.
Simbol je borbe, stradanja i pobede.
Kako do spomenika na Mramoru?
Mramor je brdo iznad Brzeća, u podnožju Kopaonika, na nadmorskoj visini od 1.200 metara. Nalazi se neposrednoj blizini, na par kilometara od regionalnog putnog pravca Brus-Kopaonik i Brus-Blaževo. Ako pak, produžite dalje od Mramora, putem kroz šumu, opet na samo par kilometara naići ćete na čuveni vodopad Jelovarnik.
Spomenik na Mramoru
Decenijama nakon postavljanja, kraj spomen-obeležja na Mramoru, početkom avgusta, okupljali su se učesnici i poštovaoci narodno-oslobodilačke borbe, porodice i prijatelji poginulih i uz prigodan kulturno-umentčki program odavali poštu stradalima.
Ovaj spomen-park je 80-tih godina prošlog veka bio jedan od najposećenijih na teritoriji bruske opštine.
Sporadične inicijative poslednjih par godina, ostavljaju nadu da se Sabor na Mramoru može obnoviti.
Nezvanični podaci ukazuju da je u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji podignuto oko 15.000 spomenika posvećenih Narodnooslobodilačkom ratu.
