MOSTOVI KULTURE – OČUVANJE KULTURNOG NASLEĐA OPŠTINE BRUS
Milentijska rozeta
“Ako je Lazarica u Kruševcu taj arhetip sa kojim je krenula Moravska škola, onda je prelepo da se u Brusu našla Milentija koja ima neuporedivo lepše rozete od svih spomenika Moravske škole. Kada smo zasađivali hilandarsku lozu u manastiru Kalenić, imao sam priliku da sa monasima razgovaram o kalenićkoj rozeti, koja je, pored nauparske, uistinu prelepa. Milentija se ipak izdvaja. Ona na neki način, taj renesansni trenutak našeg srednjeg veka kroz arhitekturu završava”. Ljubiša Bata Đidić
Zna se da je Manastir Milentija u sjaju Moravske škole zablistao s kraja 14. i početka 15. veka, kao i da je kratko živeo. Tek kada je 60-ih godina prošlog veka u ozbiljnijem istraživanju uistinu otkrivena urušena Milentija, postalo je jasno da je reč o izuzetnom graditeljskom nasleđu, zdanju zadivljujuće dekorativne plastike, umetničkog i zanatskog umeća, remek-delu srpske srednjovekovne arhitekture, Moravske škole.
Jedna od specifičnosti kamene plastike je po lepoti čuvena Milentijska rozeta koja se tako obrela i na izložbi Metropoliten muzeja kao jedan od najvažnijih spomenika vizantijske umetnosti.
Isti eksponat, u novoisklesanoj replici kao skulptura, našao se i u srcu Brusa. Ovaj spomenik krasi glavni gradski park.
“Kad se analogno postavi i uporedi kakva je i gde je ona, očigledno je da Milentija završava sjaj Moravske škole. Interesantno je da je ona u par centimetara slična Lazarici, s tim što su njene rozete božanstvene – njima ona zvrašava taj srpski renesansni krug”. Ljubiša Bata Đidić
Milentija je posvećena Svetom Prvomučeniku i Arhiđakonu Stefanu.
U osnovi je trikonhos sažetog tipa, građena u Moravskom stilu. Njeni zidovi su danas očuvani do visine od oko dva metra, a sudeći prema očuvanim ostacima, fasada hrama bila je ukrašena izuzetnom kamenom dekorativnom plastikom.
Primer dekorativne plastike moravske škole
Najlepši detalj na crkvi je rozeta, sa vencem izuzetne lepote i umetničke vrednosti, koja je danas deo stalne postavke Narodnog muzeja u Beogradu.
Kada je polovinom prošlog veka otkrivena urušena Milentija, postalo je jasno da je reč o neprocenjivom kulturnom i graditeljskom nasleđu.
Iz ruševina Manastira Milentija potiče dosta ulomaka arhitektonske plastike. Ispred zapadnog portala pronađena su 23 fragmenta rozete, koji se danas čuvaju u Narodnom muzeju u Beogradu i Narodnom muzeju u Kruševcu.
Skrivena podno Kopaonika
Ostaci srednjovekovnog manastira Milentija nalaze se na oko 13 km severozapadno od Brusa, na lepom i skrovitom mestu, u podnožju Kopaonika, u neposrednoj blizini srednjovekovnog grada Koznika. Ovu tvrđavu podigao je, verovatno, knez Lazar Hrebeljanović, sedamdesetih godina XIV veka, a njegov sin Stefan, kasnije ga dodelio velikom junaku Kosovske bitke, Radiču Postupoviću.
Pouzdano se može reći da je sagrađen krajem XIV ili početkom XV veka, i to je uglavnom sve što se zna. O manastiru Milentija nema nikakvih pisanih tragova, ne pominje se u dokumentima iz tog perioda. Od nekada velelepne građevine, ostale su ruševine.
Kulturno dobro od velikog značaja
Milentija spomenik kulture, kategorisan je kao nepokretno kulturno dobro od velikog značaja za Republiku Srbiju.
Arheološka iskopavanja su na ovom mestu započeta 1960. godine. Kasnija su vršena u tri navrata, krajem 60-ih i početkom 70-ih godina prošlog veka. Istraživanja su nastavljena 2010. godine a poslednjih godina, zahvaljujući delovanju Odbora za obnovu Milentije, Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kraljevo, opštine Brus, Eparhije kruševačke i uz finansijsku podršku Ministarstva kulture, pristupilo se realizaciji projekta „Obnova Milentije“.
