RTV Brus

Bruski spomenar – “Vazdušna Banja podno Kopaonika”

Bruski spomenar – “Vazdušna Banja podno Kopaonika”
03. oktobra
09:38 2018

“Zimi Sibir, leti Vazdušna Banja. Malo, lepo mesto….Šćućurio se na padinama Kopaonika između dve reke: Rasine, lepotice sa Željina, ukrašene vrbama i brze Graševačke reke, nadkrivene visokim topolama. Obe su rođene Kopaoničanke i hrle da se zagrle ispod brežuljka na kome je lepa, bela crkva Hristovog preobraženja…Pogledom iz crkvene porte ispraća se dalje reka Rasina. Preko Gobelje ona putuje prema gradu Kruševcu… Brus je sresko mesto. Ima crkvu, škole, osnovnu i domaćičku, opštinu, srez, bolnicu, kafane i dućane raznih zanata i svoje građane, bogate i siromašne.” * 

Opštine kao lokalne upravne jedinice prvi put se pominju u Sretenjskom ustavu 1835. godine. A njihova organizacija počinje od prvog Zakona o opštinama iz 13. jula 1839. godine. To je dovelo do manjeg pregrupisavanja dotadašnjih opština.  Nema bližih podataka o osnivanju bruske opštine ali se pretpostavlja da je osnovana 1859. kada je u novembru izvršeno pregrupisavanje srezova u Kruševačkom okrugu. Ova opština je 1866. godine obuhvatala Brus i okolna mesta: Kobilje, Veliku Grabovniu, Žiljke, Malu Vrbnicu, Botunju, Brzeće, Tršanovce. Od 1870. administrativno je sedište Kozničkog sreza, Kopaoničkog od 1899., beleži istoričar Aranđel Jeličić u knjizi “Bruski tragovi”. Srez kopaonički obuhvatao je i opštine Blaževo, Vlajkovce, Dupce, Zlatare, Krivu Reku, Lepenac i Rasinu. Brus je varošicom proglašen 1884. godine. Naziv Opština bruska nosi od 1933. izuzev prekida u vreme Drugog svetskog rata, zbog uspostavljanja okupacione opštinske uprave.

Druga škola u Brusu, sagrađena u vreme i uz pomoć kralja Milana Obrenovića u devetoj deceniji XIX veka, bila je “prva namenska građevina za potrebe osnovnog obrazovanja”, zapisao je Jeličić. Bila je jedna od najlepših škola tadašnje Srbije. On navodi da je zbog visokih tavanica i svetlih prozora graditelj škole bio uhapšen jer je takva škola u Srbiji bila retkost.

Početkom XX veka Brus je bio značajno političko mesto Srbije. Tu je negovano kumstvo bruskih industrijalaca Jeličića i kraljevske dinastije Karađorđevića. Pred balkanske ratove, 12. oktobra 1909.godine, u kući porodice Jeličić u Brusu (današnja zgrada Centra za kulturu) održan je konspirativni susret i vođeni razgovori o sklapanju Balkanskog saveza za oslobođenje od Turaka. U Brus je “inkognito” pristigao bugarski car Ferdinand I Kobruški u pratnji Jovana Cvijića. Sa njim su se sastali prestolonaslednik Aleksandar Karađorđević i crnogorski serdar Janko Vukotić, kada je dogovorena saradnja država uoči balkanskih ratova.**                                                                                                                                                                  

Kasnije, zbog učešća i pomoći Kosti Vojinoviću oko podizanja Kopaoničko-Topličkog ustanka 1917. godine kao i zbog devetnaest sanduka arhiva i dragocensti koje su kralj Petar I i Aleksandar Karađorđević ostavili Kopaoniku (kod Jeličića), u Kruševcu je 1916. obešeno nekoliko Brusjana.

Sedam vekova posle prve srpske bolnice i Brus dobija svoju prvu bolnicu, maja 1908. godine, u vreme kralja Petra I Karađorđevića. S obzirom da je Brus bio smešten pored turske granice, bolnica je bila najbliža za prihvatanje i lečenje bolesnika i kao državna u vreme Oslobodilačkih ratova od 1912. do 1918.godine. Krajem treće decenije XX veka u opštini Brus ima 16 škola i 30 učitelja.

1934. godine sagrađeno je i Državno dečije oporavilište za smeštaj i rehabilitaciju dece obolele od plućnih bolesti. Od 1936. Brus uživa status vazdušne banje a opštine od 1953. godine.

U Drugom svetskom ratu 12. oktobra 1942. Nemci i Bugari spalili su crkvu u Krivoj Reci i ubili polovinu njenih žitelja. Od 6. do 8. avgusta 1944. na Mramoru se odigrala jedna od većih bitaka Drugog svetskog rata.                                                                                                                                                            

Danas se opština Brus prostire u centralnom i jugoistočnom delu Srbije, na kopaoničkom masivu, obuhvatajući istočne padine Kopaonika od najvišeg Panićevog vrha, do najnižeg predela sela Zlatari sa preko 16.000 stanovnika u jednom gradskom i 58 seoskih naselja (prema popisu iz 2011.). Osnovne perspektive razvoja su poljopivreda i turizam. Industrijski razvoj doživljava šezdesetih godina XX veka. Sedište opštine, Brus, smešten je u dolini Rasine i Graševačke reke, na 450m nadmorske visine. Danas je moderno gradsko naselje sa ustanovama i institucijama koje jedna varoš treba da ima.

Iz iste rubrike