MOSTOVI KULTURE – OČUVANJE KULTURNOG NASLEĐA OPŠTINE BRUS
Spomenik u Krivoj Reci
Kriva Reka, malo selo razbacano na obroncima Kopaonika. Predanje pamti Staro selo iz koga su se Krivorečani pomerali usled najezde nepijatelja u više pravaca. Ne zna se pouzdano kada je nastalo. Danas se sa ovog mesta, oivičenog visokim brdima, naziru Željin, Nerađa, Koznik i Župa.
Ne postoji mesto u bruskoj opštini poput Krive Reke koje kroz istoriju ovog kraja sa sobom nosi teret jedne od najvećih tragedija, postajući sinonim stradanja srpskog naroda u II svetskom ratu.
Kriva Reka je zavijena u crno 12. октобра 1942. godine. Za ovo sveto mesto vezana je jedna od najtragičnijih priča tokom Drugog svetskog rata, pogrom, kao jedan od najokrutnijih zločina nacista protiv civilnog stanovništva.
Zločin u Krivoj Reci i okolnim selima 12. i 13. oktobra 1942. godine počinili su pripadnici neprijateljske, 7. nemačke dobrovoljačke jedinice „Princ Eugen“ i 9. bugarske pešadijske divizije. Prilikom svirepe odmazde zapaljena je crkva sa zarobljenim meštanima. U ovom zločinu stradala su 342 civila, odnosno polovina lokalnog stanovništva a život je izgubilo i 15 dece mlađe od pet godina.
Kriva Reka pamti
Ko se gde zadesio, našao ga je grob. Preživeli su samo meštani koji su se našli u berbi grožđa u Župi. Nijedan zaselak nije ostao pošteđen.
Na miholjdansku tragediju svaka kuća je izgubila od petoro do 20 članova. Stradali su Milinčići, Jankovići, Nikitići, Novčići, Lazarevići, Đurići. Ni posle 82 godine za Krivorečane rane nisu zacelile…..
Povezanost sa rodnim krajem i priče starijih o ovim stravičnim događajima podstakle su književnika Ljubišu Batu Đidića, da realizuje dugogodišnju ideju o podizanju spomen-obeležja stradalim meštanima.
Neimenovane žrtve su dobile imena i korigovan je njihov broj tokom istraživanja. U spomen na tragično stradale meštane u neposrednoj blizini crkve postavljeno je spomen obeležje sa imenima postradalih.
Ispred krivorečke crkve, stare 400 godina, na oko 1.300 metara nadmorske visine, svakog oktobra, obeležava se sećanje na stradanje lokalnog stanovništva u Drugom svetskom ratu.
Svetom arhijerejskom liturgijom i parastosom пострадалима, paljenjem sveća i molitvom, veliki broj meštana bruskog kraja okupi se na ovom mestu svakog 12. oktobra, na Miholjdan, da se žrtve ne zaborave.
Pisac i nekadašnji oficir JNA, Radovan Tačić, ukazuje na niz događaja koji su prethodili velikom stradanju.
,,Kada je Kraljevina Jugoslavija kapitulirala 17. aprila 1941., Nemci su srpske vojnike iz zarobljene kraljevske vojske deportovali na prinudni rad u Nemačku. Među onima koji su uspeli da izbegnu zarobljavanje, bio je major Dragutin Keserović, komandant bataljona u 12. pešadijskom puku Car Lazar u Kruševcu.
Njegov pokret je tokom 1942. toliko ojačao, da je predstavljao veliku pretnju za okupatora.
Bojali su se da im četnici ne ugroze puteve prema rudniku Trepča, odakle su crpeli rudu olova i cinka za svoju ratnu mašineriju.
Komandant SS jedinica Hanjih Himler je naredio da se od Nemaca koji su živeli u Srbiji formira dobrovoljačka sedma SS divizija, sa zadatkom da uništi četnički pokret. Divizija je formirana u Beloj Crkvi marta 1942. od dunavskih švaba i je brojala oko 20.000 vojnika.
Prvi komandant te divizije Artur Flebs, dobio je zadatak da u sadejstvu sa bugarskim pukom opkoli i uništi Keserovića. Sa pripremama su počeli 5. oktobra.
Da se stravični događaji nikada ne ponove
U napadu je pored sedme SS divizije od 2.800 ljudi iz Banata i Bačke, učestvovao i jedan bugarski puk sa oko 1.000 vojnika iz 36. okupacione divizije Bugarske.
U to vreme štab Dragutina Keserovića, komandanta Rasinskog korpusa nalazio se podno Kopaonika.
Okupatori su počeli da opkoljavaju selo 11. oktobra. Pošto narednog dana nisu našli ni jednog oficira, već samo narod, počeli su sa svirepim ubijanjem. Njih 70-oro zatvorili su u crkvu i sve ih zapalili’’.
Kriva Reka je kao i njena kamena crkva, danas obnovljena.
Sećanje na ovu tragediju opomena su da se slični stravični događaji nikada ne ponove.
