RTV Brus

Bruski spomenar – O rudnicima “Srebrnog brda”

Bruski spomenar – O rudnicima “Srebrnog brda”
27. septembra
13:44 2018

“Blizu planine Kopaonik i Željiina i reka Graševačke i Rasine živi vrlo pošten i vredan narod…”*

U vreme kada je to bilo gotovo nemoguće, posle Kosovskog boja, sa promenom okolnosti na osmanskom prestolu menjala se i politika koju je vodio despot Stefan Lazarević, uspešno balansirajućí između Osmanlija i Ugara. Neki ocenjuju da je Stefan periode mira koristio za snaženje Srbije u političkom, ekonomskom, kulturnom i vojnom pogledu. Gradio je crkve i škole, reformisao vojsku i zakone o rudarstvu i trgovini. Mudro raspolažući bogatim rudnicima u Novom Brdu i Srebrenici učinio je Srbiju najvećim proizvođačem srebra tadašnje Evrope. 1412. godine je objavio „Zakonik o rudnicima“. Time je pojačao razvoj rudarstva, koje je bilo glavna privredna grana tadašnje Srbije.Tako je i brusko područje “ u srcu srpske despotovine bilo poprište onih pozitivnih i plodotvornih duhovnih strujanja kojima su vreme i vladar despot Stefan davali poseban smer”**

Zakon o rudnicima despota Stefana Lazarevića, oko 1580, Minijatura. (list 2v), Arhiv SANU

Kako je planina Kopaonik od starih vremena poznata po bogatstvu ruda nazivali su je “Kopanik” ili “Kopalnik”. Kod Mletaka se pominje kao “Montagna dell argento” (Montanja del arđento) a kod Turaka “Gimiš dag” – Srebrna planina, srebrno brdo. Rudarstvo na Kopaoniku se pominje u istorijskim spisima ali i u narodnim pesmama i pričama iz ovog kraja. Nekadašnja “Kopanička rudna oblast” obuhvatala je veliki broj rudnika metala – gvožđa, olova, srebra, cinka i zlata, kao i retkih minerala.

S tim u vezi istoričar Aranđel Jeličić u “Bruskim tragovima” navodi da se “ u kopaoničkom kraju koji je rudarski aktivan od XIV veka, sada posebno ističu rudnici Plana i Koporići. Tu je još i stari rudnik Ostraća a od početka XV veka Zaplanina i Livada (Livađe). Jedan za drugim otvaraju se novi rudnici i to uglavnom oko 1420. godine. To su Bohorina, Krupanj i Zajača u srednjem Podrinju, Rudište pored Avale, Belasica i Kovači na Kopaoniku.

Turci su pod Muratom II 1427.godine privremeno zauzeli Kruševac pa su, piše Jeličić “ verovatno, tom prilikom proširili vlast na okolinu Kruševca”. Borbe za Kruševac sa širom okolinom traju tokom cele prve polovine XV veka.

Koznik, srpska srednjevekovna tvrđava podignuta u poslednjoj trećini XIV veka

Krajem XV veka Dubrovčani su na području Kruševca osnovali koloniju, koja je u narednom veku postala jedna od najznačajnijih na Balkanu. “Sve do XVIII veka Dubrovčani su bili glavni posrednici između Turske i zapadnih zemalja….Kruševcu najbliža kolonija dubrovačkih trgovaca bila je Prokuplje…privredni centar dubrovačke trgovine za čitavo Južno pomoravlje…Poznata su imena dvojice trgovaca Piero di Andrea i Andrea de Toamzo. Pripadali su koloniji u Prokuplju”, beleži Jeličić govoreći o razvoju bruskog kraja tog doba.

Za vreme austro-turskih ratova 1688–1699, 1716–1718. i 1737–1739. kruševački kraj su više puta zauzimale austrijska i turska vojska i tu ostavljale svoje tragove. Iz tih razloga domaće stanovništvo se selilo preko Save i Dunava a doseljavalo iz više pravaca. “Dolinu Rasine naseljavali su Kosovci, dolinu Morave južno-moravska struja sa juga a severni deo oblasti pretežno stanovnici sa Peštera, Crne Gore i Hercegovine”, beleži Jeličić.

Sve do početka XIX veka kruševački kraj će nositi posledice turske vladavine.

O poreklu imena bruske varoši

“Toponim „Na Brusu“ u narodu se objašnjava oblikom zemljišta; ono liči na brus – belegiju za oštrenje kose. Dugačak a uzan pojas zemljišta pored desne obale reke Rasine i severnim padinama Žiljačkog brda (Ravna čuka, 522m), do stava Rasine i jake, vodom bogate njene desne pritoke Graševačke reke ispod kote 429, oblikom zaista podseća na brus-belegiju: sužen na krajevimna širi se u sredini.

Za turske vladavine Brus je „jalija“¹‚ ispaša za ovce zaseoka Male (Donje) Grabovnice. Gospodar seoski aga–Turčin dao je ovu jaliju u razmenu za „dobru (belu) kobilu i ćup masla“ Živku Starincu iz Drtevaca. Živko poklanja jaliju opštini bruskoj (u zaseoku Tršanovcima) i određuje da se na darovanom zemljištu podigne crkva i da ono, zemljište, zauvek ostane crkveno.“ ***

Iz iste rubrike