RTV Brus

SAČUVAJMO PROŠLOST ZA BOLJU BUDUĆNOST

SAČUVAJMO PROŠLOST ZA BOLJU BUDUĆNOST
06. novembra
12:05 2023

Dragulj Moravske škole


„Okupljeni u renesansnoj Moravskoj Srbiji sjatili su se ka Despotovini svi koji su dosegli visoke domete kroz lepotu gušjeg pera u žitijima, poveljama, hagiografijama, letopisima, kroz dela raskošnih kamenih ureza u rozete, u pletenice i čari biljnog i zoomorfnog sveta, našli su se duhovnici i ikonopisci, graditelji i maštari, i svi koji su bili kadri dosetljivosti jedne civilizacijske vrednosti dostojne svog veka.“*

                                                                   Motivi Moravske škole – crkva Lazarica

Poznato je da je srpska arhitektura u srednjem veku doživela procvat. Moravski stil u arhitekturi srpskog srednjeg veka obuhvata vremenski period od sedme decenije XIV veka do 1459. godine. Simbolički, početak epohe označava Lazarevo podizanje Ravanice i Lazarice.

Glavnu karakteristiku ovog stila predstavlja osnova crkve u obliku trolista, koja je zapravo crkva sa osnovom upisanog krsta, kojoj su uz oltarsku, pridodate dve pevničke apside sa južne i severne strane, po uzoru na svetogorske manastire. Crkva predstavlja originalno arhitektonsko rešenje nastalo spajanjem svetogorske tradicije, trolisne osnove i modela upisanog krsta sa pet kupola. Stil, sam po sebi, predstavlja autentični srpski stil a isto važi i za freskoslikarstvo na kome je razvijen novi srpski stil, prisan, osećajan, dopadljiv. Trolisna osnova je postala uzor u  daljem razvoju prostorne koncepcije  hramova.

               Osnova crkve Svetog Stefana u Milentiji

Zna se da je Manastir Milentija u sjaju Moravske škole zablistao s kraja 14. i početka 15. veka, kao i da je kratko živeo. Tek kada je 60-ih godina prošlog veka u ozbiljnijem istraživanju uistinu otkrivena urušena Milentija, postalo je jasno da je reč o izuzetnom graditeljskom nasleđu, zdanju zadivljujuće dekorativne plastike, umetničkog i zanatskog umeća, remek-delu srpske srednjovekovne arhitekture, Moravske škole. Po lepoti, Milentija se može porediti samo sa crkvom Lazaricom i manastirom Kalenić.

Manastirska crkva, posvećena svetom Stefanu, vezuje se za moravsku graditeljsku školu koja se razvila i cvetala u Srbiji kneza Lazara i despota Stefana. Hram je građevina skladnih proporcija i plemenitih oblika, dokaz da su ga radili vrhunski majstori. Crkva je dugačka blizu 18 metara. Osnove u obliku sažetog trikonhosa, nad čijim se centralnim delom uzdizala kupola, sa pripratom i brižljivo obrađenim fasadama.

Plitkoreljefna plastična dekoracija je na portalima, prozorima, rozetama, i drugim delovima crkve predstavlja posebnu varijantu ove vrste moravske umetnosti.

Tome u prilog govore i sačuvani fragmenti kamene plastike i keramičkoplastične dekoracije na visokom nivou umetničke i zanatskeobrade. Oni cu ukrašavali crkvu trikonhalne osnove sa pripratom, čiji su zidovi sačuvani do visine od oko dva metra.

Lepota i raznovrsnost klesanih motiva svedoče o darovitosti umetnika koji su zidali manastir Milentija. Kamena plastika izvedena je vešto, smelo i u dubljem reljefu, što doprinosi jakim kontrastima svetlosti i senke na njoj. Dokaz raskoši u vremenu u kome je nastajala Milentija, su i brojni zoomorfni, vegetabilni i antropomorfni motivi koji se nalaze na kamenoj plastici.

                                       Milentijska rozeta

„U smernu odbranu od samozaborava

ulažem sve bele moravske rozete

te serbske diskove sunca…

Ulažem ceo Hristov venac 

sa oreolom Milentijske rozete

ma gde da si moj srpski svete,

ma gde da je svako tvoje dete,

kad opet ovde otkrijemo 

Stefanov venac.“**

Prema mišljenju istoričara umetnosti Sanje Kesić-Ristić:„Kamena plastika u Melentiji je izvedena vrlo vešto, smelo i u dubljem reljefu nego što je to slučaj sa drugim spomenicima moravske škole, što doprinosi jakim kontrastima svetlosti i senke na njoj“. Jedna od specifičnosti kamene plastike, najlepši detalj na crkvi je velika rozeta, prečnika 180 centimetara, na kojoj je predstavljena stilizovana volovska glava, iako se na rozetama Moravskog stila javljaju gotovo isključivo geometrijski i biljni motivi. Arhitektonske ukrase manastira Milentije opisala je i Nadežda Katanić u svom delu “Dekorativna kamena plastika moravske škole”.

Rozeta na crkvi Lazarici

Po dimenzijama Milentiji najbliža trikonhalna građevina sažetog tipa je kruševačka Lazarica a fasada slična kamenom vezu na Kaleniću. Sa Rudenicom je vezuje slična obrada malterisanih fasada slikanjem opeka crvenom bojom. Milentija je i po vremenu nastanka bliska Kaleniću i Rudenici.

 

 

 


* “Knjiga o Milentiji” Ljubiše Bate Đidića, Kruševac 2017.

** „Milentijska rozeta za Stefanov venac“ Zorica Arsić Mandarić, 2016.

 

Iz iste rubrike