MOSTOVI KULTURE – OČUVANJE KULTURNOG NASLEĐA OPŠTINE BRUS
Zgrada Turističke organizacije Brus
Centar grada krasi zgrada u kojoj se danas nalaze prostorije Turističke organizacije opštine Brus. Ona čuva sećanje na prve, tajno sklopljene dogovore o savezu slovenskih naroda u borbi protiv Osmanlijskog carstva.
Zgrada je pod zaštitom Zavoda za zaštitu spomenika u Kraljevu, kao nepokretno kulturno dobro.
Kuća u kojoj je dogovoren Balkanski sporazum
Početkom XX veka Brus je bio značajno političko mesto Srbije.
Tu je negovano kumstvo bruskih industrijalaca Jeličića i kraljevske dinastije Karađorđevića.
Pred balkanske ratove, 12. oktobra 1909.godine, u kući porodice Jeličić u Brusu (današnja zgrada Centra za kulturu) održan je konspirativni susret i vođeni razgovori o sklapanju Balkanskog saveza za oslobođenje od Turaka.
U Brus je “inkognito” pristigao bugarski car Ferdinand I Kobruški u pratnji Jovana Cvijića. Sa njim su se sastali prestolonaslednik Aleksandar Karađorđević i crnogorski serdar Janko Vukotić, kada je dogovorena saradnja država uoči balkanskih ratova. Aranđel Jeličić “Bruski tragovi” ’99-2000.
Prvi balkanski rat (1912-1913) ujedinio je Srbiju, Crnu Goru i Bugarsku u borbi protiv Osmanlijskog carstva. Prvi dogovori o savezu ovih naroda tajno su sklopljeni tri godine ranije u Brusu.
U kući narodnog poslanika Siniba Jeličića oktobra 1909. godine sastali su se regent Aleksandar Prvi Karađorđević, crnogorski serdar Janko Vukotić i bugarski kralj Ferdinand Koburg. Narodni poslanik, u čijoj su se kući tajno susrela trojica državnika, bio je u starim kumovskim vezama sa dinastijom Karađorđević.
Tajni susret državnika pred Prvi balkanski rat
Beogradska štampa pisala je da je u Kruševac stigao bugarski kralj, da je u planu ručak na Suvom Rudištu i večera sa konakom podno Kopaonika, pod izgovorom da se ide u lov i prijatno druženje. U ime kralja Petra, bugarskog kralja Ferdinanda Koburga dočekao je prestolonaslednik Aleksandar Karađorđević.
Susret predstavnika tri balkanske države nije zabeležen fotografijom već samo beleškama o ovom događaju. Dalji tok istorije je poznat.
Posebnim vojnim konvencijama utanačenim između generalštabova potvrđeni su ranije potpisani bugarsko–srpski i grčko-bugarski sporazumi tokom 1912. godine, a članice su ojačale savez i sporazum sa crnogorskom državom, koja je prva objavila rat Osmanlijama, 8. oktobra 1912.
Kuća narodnog poslanika Sibina Jeličića nacionalizovana je 1945. godine. U jednom periodu u njoj je bila smeštena škola. Danas je to zgrada Turističke organizacije opštine Brus.
Slikarka Ljiljana Stevanović oslikala je tajni susret državnika na osnovu portretnih fotografija i istorijskih izvora. Slika se čuva u Brusu.
Balkanski savez
Balkanski savez (Balkanska liga), osnovan 1912. godine, predstavljao je grupu država udruženih u saveznike, uoči Balkanskih ratova. Članice Balkanskog saveza bile su Srbija, Crna Gora, Bugarska i Grčka. Osnivanje Balkanskog saveza bilo je od posebnog značaja za Srbiju, kojoj je pretila opasnost od severnog suseda — Austrougarske monarhije.
Ciljevi saveza u Prvom balkanskom ratu, bili su oslobađanje preostalih delova Balkana od osmanske vlasti i suzbijanje interesa Austrougarske i Nemačke za ekspanziju prema istoku.
U Drugom balkanskom ratu, saveznici su se udružili protiv Bugarske, koja je prva i bez objave rata, napala Srbiju kod Bregalnice. Zbog premoći saveznika, Bugarska je ubrzo bila poražena.
Gvozdeni puk
U tom krvavom ratu sa Bugarskom, u bici na Bregalnici velike gubitke je imao i Drugi pešadijski puk „Кnjaz Mihailo“. Ovaj puk je ostao bez svog komandanta, svih komandanata bataljona i bez polovine svojih vojnika.
Veruje se da je naziv „Gvozdeni puk“ Drugi pešadijski puk prvog poziva Moravske divizije „Knjaz Mihailo“ dobio za vreme Drugog balkanskog rata, upravo od bugarske vojske na Bregalnici, u borbama od 30. juna do 7. jula 1913. godine.1913.godine.
